Half augustus, begin september is et weer zo wied. De schoelen beginnen weer. Da’s veur de kiender die veur et eerste naor de middelbaore schoele gaon altieten een spannende tied. Waor alles de leste jaoren in rap tempo veraandert, blift et schoelegebeuren niet aachter. Maekten meensken van mien leeftied heur nog drok over et uutkiezen van de juuste agenda, je wollen d’r ja niet uutschaaien, vandaege-de-dag zetten de kiender heur huuswark in de tillefoon. Et warken mit of is et op een tablet wodt hieltied gewoner. Eertieds was een tablet een middeltien tegen de heufdzeerte en zoks. Now duden ze d’r een soortement dreegbere pc mit an. Je vraogen je of hoe wi’j oons eertieds redded hebben zonder al dat spul. In et museum ‘Oold Ark’ in Makkinge hebben ze een schoeleklasse uut grootmoeders tied inricht. Gien digi-bod mar een oolderwets schoelebod waar as de juffer of de meester mit kriet op schreef. D’r ligt ok een hoolten kissien mit een schoefdeksel. Jim kunnen et geleuven of niet mar dat mooie, oolde kissien is een antieke schoeletasse. Daor gongen de schoeleboeken, et griffeldeusien, de leie en et spoonsien in. Wi’j zels es zoe’n schoeleklassien uut vroeger daegen bekieken?

Zo halverwege feberwaori, begin meert valen ze weer bi’j je in de busse. De folderties mit alderhaande spullen veur in de tuun. Niet allienig om mit te warken mar veural om je mit te vernuveren. ‘Gao mit je tied mit,’ raoden ze je, ‘schaf je disse zoemer een butenkeuken an.’ Now weet ik uut de eerste haand, dat doe et meensdom et vuur ontdekt hadde, ze hiel vaeke buten heur eteri’je klaormaekten. Nee, netuurlik niet op zoe’n medern geval mit allemaole toeters en bellen mar boven een ienvooldig vuur. Dus zo ni’j is dat buten koken niet. Een kooktoestel dat in vroeger daegen bruukt wodde deur warkers in et vene en bi’jgelieks deur de iekschelders, vaalt te bewonderen in et meseum ‘Oold Ark’ in Makkinga.

De leste donderdag van jannewaori is ‘nationale gedichtendag’. Dan wodt d’r een ni’je dichter des vaderlands keuzen. Dit jaor -2013- is et theam veur de gedichtendag, meziek. Meziek kan je zonder woorden een verhael vertellen. Daor mos ik an daenken doe’k lestdaegs even et meseum ‘Oold Ark’ binnenleup. Al dat ark dat daor te zien is, het een eigen verhael. Ik kwam ien apperaot tegen dat wel hiel toepasselik was. De zi’jvioele. Pieter Bouma het d’r een mooie foto van maekt. Ik hadde zoe’n ding niet eerder zien. Gelokkig is d’r dan altieten wel een vri’jwilliger die me wegwies maeken kan. Een zi’jvioele is een mit de haand andreven apperaot om zaod of keunstmest over de akker te verspreiden. Hij is verdrongen deur de zi’jmesiene Et apperaot bestaot uut een hoolder mit een inhoold van 8 tot 12 liter waor et te zi’jen zaod in daon wodt. An de onderkaant het de hoolder een mit een schoefien instelbaore eupening waordeur et zaod op een horizontael liggend schoepenrad valen kan. Dit schoepenrad wodt in beweging brocht deur een stok henneweer te trekken. De beweging van de stok wodt deur een touw of riem overbrocht op de asse van et rad. Deur et dri’jende schoepenrad wodt et zaod vot slingerd. Zi’jvioelen weren maekt van hoolt; laetere eksemplaoren hadden een hoolder van zink. Ok hoolders van kanvas kwammen veur. Hi’j wodde meetstal an een schoolderriem dreugen. De naeme is ofleided van de beweging die de stok maekt en die dot denken an de beweging van de striekstok van een vioele. De zi’jvioele wodde rond 1850 vanuut de Verenigde Staoten in West-Europa ïntroduseerd. In Nederlaand wodde de zi’jvioele veural in et noorden en oosten bruukt. Hi’j hadde as veurdiel boven haandmaotig zi’jen dat et zaod beter verdield wodde, zodat d’r gien "gangen" ontstonnen.

Bette mikt de stopte sokke in de maande en komt muuizem overende. Ze is disse zwangerschap arg zwaor. Rinus, heur man, het al veurspeld dat et een twieling wodt. Ze mag toch hopen dat die veurspelling niet uutkomt. Ze het now haar hanen al vol an et kleine grut. Daankber bedenkt ze dat ze an Trijnie een flinke hulpe het. Die is mit heur negen jaor al een echt moedertien. As een kloeke waekt ze over heur breurties en zussies. Jantien, een jaor jonger is vule speulser. Heur dust Bette niet op de kleingies letten te laoten. De beide jongen die nao Jantien kommen bin echte kwaajongen. Verlies ie ze even uut et oge, dan liggen ze in de sloot of ze klimmen in een boom om d’r vervolgens weer uut te valen. Hoevaeke het ze niet heur broek moeten verstellen omdat ze in et prikkeldraod verstrikt raekten. De bulten en schrammen die ze oplopen bin niet te tellen. Rinus bezweert dat et echte jongen binnen. Daor moet ondeugd in zitten eer d’r deugd in kommen kan. Vandemiddag het hi’j de knaopies mit neumen et veld in. ‘Dan hej’ wat rust,’ zee hi’j, ‘ik redde me d’r wel mit.’ Bette glimkt. Rinus is zels nog zoe’n kwaojongen. De levenslust straolt him de ogen uut. Bette krigt nog hieltied vlinders in de boek as h’ij mit die ondeugende brune ogen naor heur kikt. Et is al weer tien jaor gleden dat ze mit him over de puthaoek stapte. De hiele buurtschop was getuge. Een jaor later bin ze officiëel trouwd. Doe Rinus op et gemientehuus Trijnies geboorte melde, vertelde de ambtner him dat een huwelik over de puthaoke niet rechtsgeldig was. D’r mos een huweliksakte kommen aanders kon Trijnie niet echt wodden. D’r kwam iene van de kienderbescharming langes. Wat was Bette bliede dat ze had leren lezen en schrieven. Rinus is die keunst niet machtig dus moet zi’j him veurlezen. De pepieren moeten now ien keer deur de man tekend wodden. Vrouwen bin net as kiender onmondig. Daor kan ze heur toch zo lelk over maeken. Mar et is zoas et is en ze moet d’r met leven. In meseum Oold Ark in Makkinge, hebben ze een puthaoke. Wie now daenkt dat et een geweldig mooi ding is, het et mis. Et is een ienvooldige stok met een iezeren krulle d’r an. Die krulle dient om de emmer an te haoken. Hoe dieper de putte, hoe langer de stok was. Ik vraoge me of as ze eertieds lichtkaans mit meer peerties toegelieke over de puthaoke stapten. Zol hier de uutdrokking; -De stap waogen- vot kommen?

Krek as een protte meensken op et plattelaand hebben wi’j een moestuun. Et is even wark mar wat is et makkelik, gruunten naost deure. Jaorenlaank hewwe in de tuun ok eerpels verbouwd. Dat vul hieltied wat of. Doe mos ik daenken an een gezegde van mien opa. Eertieds koj’ bi’j de bouwboeren een tal riegels eerpels kopen voor eigen gebruuk. Opa zee dan: ‘Laot je gien kaantriegels anpraoten. Die brengen vule minder op.’ Ik begreep dat wi’j inkel kaantriegels verbouwden. Zels hadde opa een hiele akker eerpels. As klein maegien hulp ik bi’j et eerpelpoten. Opa maekte mit de pootstok mooie, ronde gaeten. Ik krege een körfien mit poters en moch in ieder koelegien zoe’n klein eerpeltien valen laoten. Pas tegen aovende wodden de poters mit grond bedekt. De veurjaorszunne hadde ze dan lekker opwaarmd. Et was veur mi’j een wonder dat d’r uut et potertien een grote, grune plaante gruuien zol. Geregeld gong ik kieken of d’r al wat boven kwam. In et najaor voltrok him et grootste wonder. De eerpelplaante hadde bluuid en et mooie was d’r of. De eerpels wodden rooid. Dat iene eerpeltien da’k in et gattien valen laoten hadde, had niet allienig een plaante gruuien laoten mar onder de grond weren d’r tal van ni’je eerpels gruuid. Pattie vule groter dan de pooteerpel. De alderkleinste eerpels wodden deur opoe in de braodpanne bakken. Braoderties nuumde ze die. Ze wodden eten mit slaod en een dikke, zure saus. Daor kan gien petat mit mayonaise tegen op. Pieter Bouma het een mooie foto maekt van zoe’n pootstok. In et meseum ‘Oold Ark’ in Makkinge kuj’ him in et echt bekieken. Aj’ d’r dan toch binnen, neem dan ok es een kiekien in de meule.

‘Aoltien, maegd et is tied. Half vuve al. Jow moe’n d’r uut kommen.’ Zachies, om de kiender niet wakker te maeken, schuddet Pieter Aoltien henneweer. Zels is hi’j al een klein uurtien van bedde. Veur et wark moe’n de beesten heur gerak hebben. Aoltien komt uut bedde, ze fluttert heur wat koold waeter in et gezicht om de slaop uut de ogen te kriegen en stapt in de bovenkleren. As ze konterleerd het of de kiender gien kwaod kunnen, lopt ze aachter Pieter an de hutte uut. Over et veen hangt een witte dieze. Die zal doukies wel rap oplossen as de zunne him zien lat. Hoge boven et veen schiemert de laweie deur de daamp henne. Een teken dat de warkdag begonnen is. Van alle kaanten kommen de veenarbeiders an. Ze warken een peer ure stug deur. As de laweie naor onderen gaot, strekken ze de rogge en gaon heur tenten in. Een half ure schoft. Tied veur de morgenbri’j. Aoltien haelt de beide kiender uut et ledikaantien. Garriet van zesse helpt douk bi’j et wark. De kleine Sjoukje komt an de stikke. As ze mu wodt, kan ze een slaopien doen in de kienderwaegen. Zo gaot et, dag in dag uut. Van morgens vroeg tot aovens laete. Bi’j de haast wodt de dreugde turf op platte krooien naor et schip brocht. Veur de veenarbeiders komt now de lange winter. Gien wark is gien verdienste. Deur et maeken van heidebuunders of et vlechten van maanden en zoks perberen ze de tied deur te kommen. Wi’jim meer weten over et leven in et veen? De vri’jwilligers van meseum ‘Oold ark’ kun jim d’r alles over vertellen.

Aj’ zo deur et meseum “Oold Ark” in Makkinge kuieren dan ziej’ een protte dingen waorvan aj’ je ofvraogen wat et is en waor et veur diende. De vakmeensken van vandaege-de-dag bruken hiel aander ark. Alles gong mit de hand. Ok in en om huus was d’r vule meer wark van ‘t wark. Aj’ daor evenpies bi’j stille staon, kriej’ vanzels respekt veur oonze oolden en grootoolden. Doe hoefden ze niet naor de sportschoele om an de broodneudige beweging te kommen. Ik daenke dat ze aovens bliede weren as et beddegaons tied was. Dat bedde ston niet, zoas we dat now wend binnen, in een roeme slaopkaemer. Nee! Ze sleupen in de beddestee. In et meseum hebben ze zoe’n beddestee opmaekt. Et ligt d’r zo fleurig henne. Je zollen d’r zo in kroepen. Dan zuj’ ontdekken dat de meensken doed’rtied aorig kleiner weren. Zoe’n bedde is mar kot. Je zitten ok meer dan aj’ liggen. Onder de beddestee ziej’ een peer deurties. Daor aachter konnen de eerpels en zoks beweerd wodden. An et voetenaende van et bedde ston vaeke et bakkien waorin de kleine poppe slaopen kon. An et heufdaende hej’ een plaanke mit alderhaande goed d’r op. Netuurlik de pispot en ok et flessen lodderein is niet vergeten. De meensken van “Oold Ark” kunnen je nog vule meer vertellen over de huusholing in grootmoeders tied.

Jaoren herwerts, ik was nog een kleine porre, maekte mien vader zels turf. Ik moch dan mit naor ‘De Koe’ zoas de veenpoele in de buurt nuumd wodde. Doe ik lestdaegs in meseum “Oold Ark” in Makkinge was, kwam et ark in de warkplaetse over de turfmaekeri’je me dan ok niet onbekend veur. De klompen mit plankies d’r onder, de jutte, de splitte en de haarke waaras de lijnen mit op de venekoeke zet wodden. Alles reup herinnerings op. Ik zag pappe weer de mingbak opzetten en de dikke, zwatte blubber d’r in jutten. As de turf weken laeter dreuge genoeg was, staepelden we d’r mooie bouwwarken van. Now ik daor an weeromme daenke, begriep ik waor as et gezegde ‘zo zwat as een turfgrever’ vot komt. D’r lag ok een stokkien ark da’k niet thuusbrengen kon. Et het nog et meerste vot van de breidenaaldekoker van opoe. Pieter Bouma het d’r een mooie, dudelike foto van maekt. Wi’j’m now ok graeg weten wat veur stokkien ark dit is, gao dan es naor et meseum. De vri’jwilligers die daor rondlopen zullen et jow graeg vertellen.

De vri’jwilligers van museum ‘Oold Ark’ in Makkinge hebben een aorig schoeleklassien inricht. Meensken van mien oolder kriegen daor et gevuul van ‘Oh ja, zo was dat doe.’ Hedendaegse kiender zullen heur d’r over vernuveren. Bi’j mi’j kwammen d’r alderhaande, halfvergeten beelden weer boven. Ik zie mezels weer zitten in de eerste klasse van de legere schoele. We hadden een juffer die uut Indië kwam, buten ‘Zwatte Piet’ was dat et eerste meenske mit een kleurtien da’k zag. Ik gong lopende naor schoele, op klompies. In de gang ston onder de kapstok een klomperek. Daor mossen alle kiender de klompen of leerzen in zetten. In de klasse leupen of zatten we dan op ‘e sokken. Taofelties en stoelties weren doe nog niet uutvunnen, wi’j zatten in schoelebaanken. Et weren twiepersoonsbaanken. Onder et warkblad zat een plaankien, dat wodde et vak nuumd. Daorin beweerden we oons pennedeuzien, et leesplaankien, et deuzien mit letters en een telraempien. De schriffies beweerde de juffer in een grote kaaste. In et midden van et warkblad zat een inkpottien. Dat mochten we in de eerste klasse niet bruken. Wi’j kregen een potlood. Dat was mar goed ok. We hadden muuite genog om al die vremde figuurties mit potlood op pepier te kriegen. Laeter kregen we een penne en konnen we oefenen in een schrift mit dubbele lijnties, aj’ et hiel goed daon hadden mog ie as beloning mit rooie ink schrieven. In et museum liggen d’r leien op et schoelebaankien. Et mag me niet heugen da’k die nog bruukd hebbe.

Een schoffien leden weren de kleindkiender bi’j oons uutvanhuus doe as de buurman mit een grote mesiene et grös mi’jde. ‘Hoe dot Pake dat now as et grös d’r of moet?’ wollen ze weten. Ik vertelde dat Pake et grös mit de zende mi’jde. ‘Wat is dat, een zende?’ vreugen ze. Omda’k miende dat ze et Stellingwarver woord niet kenden, nuumde ik de Hollaanse naeme. Zeis. Ik kon lieke goed Chinees praoten, et zee heur niks. Now wil et geval da’k van Pieter Bouma van museum ‘Oold Ark’ krek een foto van een zende kregen hadde, dat ik brochte de computer an de praot en leut heur de foto zien. Et leek heur meer wat veur piraten en aandere tillevisie helden as een stok ark om et grös d’r of te kriegen. Ok et echte exemplaor, dat in de schure hangt, kon heur niet overtugen. Doe’k et d’r lestdaegs mit een stokmennig vrunden over hadde, kwammen we tot de konklusie dat oonze kiender nog wel weten zullen wat een zende of een heerspit is mar dat de generaosie daoronder d’r al gien weet meer van het. Zo hadde is de technische veuruutgaank gaon. Gelokkig kuj’ in museum Oold Ark in Makkinge al dat oolde spul nog bekieken en kun ze je daor vertellen hoe as oonze oolden de huud d’r op zetten mossen om et huj en de ere gewassen binnen te kriegen.

In et warkplaetsien dat museum Oold Ark veur de zuvel inricht het, zag ik een hiel mooi, hoolten tonnegien. Et zicht d’r indrokwekkend uut, zoas et hangt in een iezeren stellaosie. Iene van de vri’jwilligers die daor de meensken wegwies maeken, vertelde dat et een kaarntonne is. Eertieds maekten een protte meensken thuus botter. Daor bruukten ze dit soorte kupien veur. De melk wodde eerst op zien meenst vierentwintig ure in scholle schaolen in de kelder zet. Dan schepten ze de bovenste laoge d’r of en dat gong in de kaarntonne. Middels een voetpedaol kuj’ et vat in gaank zetten. Aj’ de melk in ’t tonnegien mar lange genog klotsen laoten, klontert et vet. An de onderkaante zit een kraentien daor kuj’ de soepe (karnemelk) mit oftappen.

Jim weten netuurlik allemaole wel daj’ ok as veriening een mooie rondleiding kriegen kunnen deur museum Oold Ark en de korenmeule De Weyert. Zoks hebben we lestdaegs mit oonze buurtveriening daon. Et was een leerzeme middag. De verschillende beroepen bin uutbeeld in aorige kleine warkplaetsen. Bi’j de warkplaets van de schilder vul et oge mi’j op een vremd ‘kassien’. Et is van hoolt en d’r staot een rekkien bovenop. Ik dochte mitien an een schildersezel, mar de rest van et ark was dudelik niet van een keunstschilder. Gelokkig weten de vri’jwilligers die de rondleidings verzorgen haost alles van et ark dat d’r te bewonderen is. Vandaege-de-dag ziej’ auto’s mit grote rekken d’r op waor as ze et glas mit vervoeren. Now weren eertieds de ruten vule kleinder. De schilder zette ze vaaste op zoe’n rek en dan kwam et hiele spul as een roggezak op de rogge. Daormit fietste hi’j naor et wark. In et laegien kwam de stopvarve, de glaspennegies en et ark om de ruten te plaetsen.

As de melkbussen weeromme kwammen van de febriek en d’r ston een kissien bi’j, dan wus de boer hoe laete as et was. Et was et kontrolebakkien van de moonsternemer. In et bakkien zatten de moonsterflessies en et scheppien. De moonsternemer nam zels een eunster en de driepote mit. Van elke koe appat wodde optekend hoevule liter melk de koe gaf en d’r wodde een moonster van neumen. Mit et moonstersliefien wodde een betien melk uut de emmer schept en in et flessien geuten. Dit gebeurde twie keer. Ien keer aovens en ien keer morgens. In et labberetorium van de febriek wodde dan et vetgehalte vaastesteld. In museum ‘Oold Ark’ in Makkinge kuj’ dat allemaole bewonderen en ze kun je d’r van alles over vertellen.

Bi’j museun “Oold Ark” in Makkinge hebben ze elk jaor een wisseltentoonstelling. Op dit ogenblik is dat ‘de bakker uut grootmoeders tied’. Now liggen daore een stokmennig spekelaosplaankies. Veur grote koeken, een mannegien en een vrommes, en veur kleinere koekies. Mien beppe nuumde die kleine spekelaosies ‘sunterklaosies’. Dat zal d’r mit van doen hebben daj’ eertieds disse koekies allienig rond de sunderklaos kriegen konnen. In elk dörp haj’ doe wel ien of meer bakkers. In de decembermaond wodde d’r in de bakkeri’je ‘sjoelen, schieten en balgooien’ hullen. Vanof da’k een jaor of achte was moch ik daor an mit doen. Niet an et schieten, mar sjoelen en balgooien dat moch ik al. Spannend was dat. Aj’ genoeg punten bi’j mekeer gadderd hadden dan koj’ wat uutzuken in de bakkerswinkel. Een poedegien mit breuken spekelaoskoeken haj’ al rap bi’jmekeer sjoeld. Veur een hiele poppe of een plakke vulde spekelaos mossen je wat vaeker winnen. Mit et verdwienen van de bakkerswinkels uut et dörp was ok dit spul oflopen.

Halverwegens de veurige ieuw doe as een trekker nog wat biezunders was en et huj nog an de miete, in de hujbarg of in et hujvak kwam, wodde d’r gebruuk maekt van een tiempaol of hujtieme om et huj an bulten te slepen. Eins maj’ wel zeggen dat de tiempaol de veurloper was van de mederne opraepwaegen. Et was doedertied al een hiele veuruutgaank. In plak van alles mit mankracht te doen, kon de boer gebruuk maeken van et peerd. Mit behulpe van de tiempaol wodde et huj in dikke bulten sleept. Bi’j de paol heurden drie touwen, disse wodden zo kneupt dat ze mit iene haandeling los weren. De touwen zatten vaaste an et tiemblok waor as een haoke anzat veur de spoorstok. Et eerste touw zat an ien ende van de paol vaaste, an et ende van et twiede touw zat een lusse die om et aandere ende van de paol kwam. Iene man, meerstentieds een opscheuten jonge leidde et peerd. De twiede man ston op ‘e tiempaol en hul et dadde touw vaaste. Dit touw gong over et huj henne en onder de paol deur. As de bulte dikke genoeg was, trok hi’j et touw an. De paol gong dan mit naor boven en zo perbeerden ze et aachterste huj bovenop et veurste te zetten. Van of de aandere kaant gebeurde dit nog een keer. Zo wodde de bulte opzet en disse kon now opmaekt wodden. Bi’j museum ‘Oold Ark’ in Makkinge kuj’ dit stokkien vernuft nog bekieken.

In een schriffien waoras mit van die mooie schieve letters ‘Versjes’ op staot, vun ik een vassien over klompen.

Et refrein gaot zo:
Klepper klompjes klip-klap klip-klap in de regen
Klepper klompjes klip-klap klip-klap kwart voor negen
Klepper klompjes rood met goud
Op het zwarte peppelhout
Houden ’t vocht wel tegen

Jaoren herwerts haj’ in elk dörp wel ien of meer klompemaekers. Mennig boer of dagloner hadde d’r een bi’jverdienste an. Aj’ bedaenken daj’ over een peer klompen een dag deden, dan kuj’ begriepen dat et gien vetpot was. Klompen wodden meerstentieds maekt van et hoolt van wilgen, pompelieren of iepen. Wilgehoolt hul et beste et vocht tegen. In Makkinge, in et meseum ‘Oold Ark’ is een warkplaetsien van de klompemaeker te bewonderen. Kwam d’r een scheur in de kappe van de klompe dan kon d’r een kramme overhenne zet wodden.

Bi’j museum ‘Oold Ark’ in Makkinge hebben ze buten alderhaande oold ark ok nog aandere ni’jsgierige dingen, die aj’ bekieken kunnen. Zo zag ik op een rim in et nao bouwde aachterhuus een stel weckflessen mit vleis d’r in staon. Op ‘e flessen een etikettien mit daop et jaartal 1937.

Niet te begriepen dat zoks oolder is as daj’ zels binnen. Ik raekte an de praot mit een vri’jwilligster van et museum en we vreugen oons of wat veur vleis d’r now krek in zitten zol. Et was aorig lochtig van kleur. Et zol dus neffens oons wel gien koevleis wezen, eerder wat van et varken. Et zol ok mar zo kunnen wezen dat et knien was. Lichtkaans wel wild knien. Now ligt daore in et keukenlaegien een hiel haandig apperatien waoraj’ weckflessen mit los doen kunnen. Mar we besleuten dat et schaande wezen zol om dat te doen. Groot kaans dawwe dan nog niet krek wussen wat et west was veur et vleis wodde. Butendat, wat is d’r now veur butengewoons te zien an een lege weckflesse? Nee, et vleis mos mar mooi blieven waor as et was. Ik kan et niet helpen, mar dan gaot mien fantesie an de gang. Ik zag ze zo zitten an de keukentaofel. Pieter en Gees. Hi’j spelt de kraante en zi’j het een zwatte sokke op ‘e pennen.

‘Pieter hebben jow et ok zien, t’aovend in twieduuster?’
‘Wat zien, mien maegd?"
‘In de moestuun. Wel een stok of tien halfwas knienen. As dat zo deur gaot holen we gien boerenkool over. Jow mossen morgen een stokmennig strikken zetten.’
‘Nee, dat doe’k niet. Ik zol niet weten hoe dat mos en as de veldwaachter d’r locht van krigt, biwwe nog niet jaorig.’
‘Zuurtien! Dan doe’k et zels. Ik vraoge oonze Breurtien wel hoe as et moet.’

De daorop volgende daegen wodden d’r deur Gees een stok of wat strikken zet. Zo rumen de knienen aorig op. Ze kunnen al et vleis niet in ien keer op, wat d’r over is, gaot in de flessen. Een peer van de flessen kommen aachter op ‘e plaanke in de kelder te lane. Jaoren staon ze daor. Vergeten. Tot een jaor of wat leden heur kleinkiender et huus leeg haelden en de flessen vunnen.

Zo is et niet gaon mar… et hadde zomar kund.

‘Weej’ ok wat de veurloper van de hogedrokspuite is?’ Disse vraoge stelde Jan Veenstra van museum ‘Oold Ark’ mi’j. Ik mos bekennen da’k et niet wus. ‘Now dan moej’ hier mar es kieken,’ zee hi’j en hi’j leut me een bossien kotte takkies zien, bi’j mekeer bunnen mit touwgies.

Ik zal wel slim veraldereerd keken hebben want ik hadde hiel wat eers verwaacht. ‘Hier buunden ze eertieds de stal mit schone,’ vertelde Jan, ‘vandaege-de-dag gebeurt dat mit de hogedrokspuite en dat gaot aorig makkeliker. Doedertied ha’j wel een weke wark. Eerst wodde de boel inwiekt, een dag of wat wodde alles goed nat hullen en dan mos ie flink de huud d’r op zetten.’ In disse kontreinen gruuide heide op de aarme zaandgrond die overbleef nao de turfwinning. De heide wodde mi’jd en mos dan dreugen en bi’j de winterdag wodden d’r bossies van maekt. Et was meerstentied een bi’jverdienste veur de arbeiders. D’r weren verschillende soorten buunders. Van de dopheide wodden buunders maekt veur et bunen van pannen en potten en de melkbussen. Eins is dit de veurloper van de pannespoonze. De groffe buunders wodden maekt van struukheide. Buunders weren d’r in ien-, twie-drie- of vierbaands, ofhankelik van de lengte. In grotere, dikkere buunders wodde vaeke een stok staampt. Tot omdebi’j 1920 an toe wodden ze bi’j mekeer bunnen mit wilgeti’jen die splist weren, daornao mit touw. Ze wodden bi’j et dezien verkocht, beginnende mit een half dezien. Om ze an de man te brengen, wodden de buunders bi’j bossies an de fiets bunnen en zo uutsuteld.

Zoas jim wel weten, of misschien ok niet weten, staot d’r in Makkinge een hiel aorig museum. Oold Ark. De naeme zegt et al. Hier kuj’ alderhaande oold gereedschop bekieken. Et aorige is dat et d’r niet zo mar daele legd is.

Nee, d’r bin verschillende warkplaetsen inricht, waor aj’ et ark dat bi’j dat ambacht heurd, bekieken kunnen. Now gaot mien kunde van oolde gereedschoppen niet vule veerder as stofferenblik en een ofwaskbosseltien mit een ziepeklopper. Gelokkig lopen d’r een stokmennig vri’jwilligers rond, die as hiel smaekelik vertellen kunnen over waor as al dat ark doedertied veur bruukt wodde. Netuurlik wo’k weten was as ze zels now et mooiste of et meerst biezundere vunnen. Jan Punter nam me mit naor de smederi’je, daor ston een geweldig groot apperaat, een boormesiene, maekt bi’j de firma Aikema in Rotterdam. Hoe oold disse mesiene is, is niet meer nao te gaon, mar et zal naor schatting ongeveer 120 jaor wezen. Dat hi’j vule bruukt is, kuj’ goed zien an de slietaosie hier en daor. Een zwaor vliegwiel dat bovenop de mesiene horizontaol ronddri’jt, geft de mesiene een stebiele gang. De deursnee van et vliegwiel is 72 cm. Et tetaole gewicht van de mesiene is zoe'n 75 kg. De mesiene het jaorenlang, op ‘e zolder van de boerderi’je van de fam. van Burgsteden in de Weperpolder legen. De bore was van de veurige bewoner, de heer Jellema. Die het de boerderi’je in 1927 bouwen laoten. De boerderi’je wodde exploiteerd as akkerbouwbedrief saemen mit de boerderi’je die d’r naost ston. Dissee eigner was technisch anlegd, hi’j hadde ok een warkplaets, zodat hi’j de mesienen ripppereren kon. Om de bore te bedienen mossen jow op ‘e zied an een grote slinger dri’jen. De bore wodde bruukt om gatten in iezer te maeken. Je kunnen d’r gatten tot een deursnee van 2 cm. mit boren. Gatten in iezer? Mar waorveur dan? Dat was een hiele domme vraoge. De smid maekte landbouw gereedschop, ploegen, eggen en zoks. Daor mossen gatten in om de bolten deur te doen. Veerder mos de smid ok vaeke laandbouw gereedschop rippereren. In de smederi’je staon nog vule meer boren, in alderhaande maoten. Et iezer waor as die apperaten van maekt binnen wodde geuten in de mesiniefebriek. In et geval van de reuzebore dus de firma Aikema in Rotterdam. Museum Oold Ark is biezunder bliede mit disse anweenst. De mesiene is restaureerd en installeerd in de smederi’je van et museum.

Lestdaegs bin ‘k even bi’j museum “Oold Ark” in Makkinga wezen kieken. Daor hebben ze elk jaor een wisseltentoonstelling. Veur et kommende seizoen is d’r keuzen veur de bakker uut grootmoeders tied. 

Neffens mi’j is een brood een brood, mar daor weej’ niet wat aj’ zien. Zoevule soorten brood in alderhaande vormen en maoten. Et brood is bakt en beschikber steld deur bakker Nijstad uut Oosterwoolde. Ik hadde d’r ok gien idee van dat een bakker zoe’n protte verschillende soorten ark bruukt. Naost alderhaande vormen en blikken liggen d’r een stokmennig scheppen die bruukt wodden om et baksel in en uut de ovend te kriegen. D’r staot een grote schaeve, een amandelschaeve. Ik zagge een manshoge stok mit een dikke hoolten bolle d’r onder an enmit een iezeren haandgreep. Gelokkig leup Jan Punter d’r ok rond. Die vertelde mi’j dat zoks bruukt wodde om de amandelspijs te maeken. Et was dus een soortement viezel, mar dan een hiele grote.

Ok lag d’r een maantien hiel vule verschillende vormen veur gebak, groot en klein. Een protte van dit ark is beschikber steld deur oold bakker Jelle van der Muur uut Ni’jberkoop. Aj’ dan bedaenken dat al dat brood en gebak op op ‘e fiets mit een körf veurop, uutsuteld wodde, dan kriej’ vanzels een protte respekt veur de bakkers van eertieds. De konkereensie was doedertied groot. Allienig al in Makkinge venten d’r vuuf bakkers. Bi’j ni’jsgierig wodden? Kom dan es kieken.